|
چکيده : وضعيت صنوبر کاری ها و نقش تحقيقات در توسعه آن در استان مرکزی افزايش روزافزون جمعيت و تنوع در توليد محصولات و فرآورده های گوناگون چوبی و سلولزی, احداث و استقرار کارخانجات وسيع و پيشرفته و نيازهای اجتماعی, فرهنگی و اقتصادی و تأمين اين نيازها از مواد اوليه و خام طبيعی حاصل از بهره برداری جنگل های طبيعی و اثرات منفی و مخرب حاصله از آن را در پی داشته است, چاره جويی های منطقی و علمی در جهت رفع اين نيازها ضروری بنظر می رسد. کشت درختان سريع الرشد و زود بازده متناسب با شرايط اکولوژيک هر منطقه از راه حل های مناسب می باشد. صنوبر بعنوان گونه سريع الرشد بومی با نياز اکولوژيکی کم که در اکثر مناطق کشور پراکنش دارد(150000 هکتار) و در استان مرکزی(بيش از 8000 هکتار) از اهميت و جايگاه خاصی برخوردار است. تهيه و تدوين برنامه تحقيقاتی در جهت شناسايی, جمع آوری و سلکسيون و به گزينی و به زراعی آنها در جهت افزايش توليد در واحد سطح و رفع نيازهای سلولــــــزی و چوبی کشور و استان از جمله ضروريات است که به همراه مقايسه توليد و ارزش اقتصادی وضعيت موجود و پيش بينی شده در اين نوشتار به آن پرداخته می شود. مقدمه: تخريب مداوم جنگل های طبيعی کشورمان جهت رفع نياز چوبی کشور اعلان خطری کاملاً جدی است که نياز به اقدامات اصولی و سريع را طلب می کند. با در نظر گرفتن نقش و خصوصيات جنگل و نياز به چوب و فرآورده های چوبی در جامعه امروزی که رابطه مستقيم با رشد جمعيت دارد يکی از اساسی ترين راه های مقابله با اين تخريب کاشت و توسعه جنگل کاری با درختان سريع الرشد و از آن جمله صنوبر است زيرا در مدت کوتاهی نياز تعداد زيادی از کارخانجات و صنايع چوبی کشور را تأمين نموده و از اين طريق ضمن حفاظت از جنگل های طبيعی و کاهش فشار بر آنها تا حدود زيادی از نابودی و تخريب جنگل ها جلوگيری به عمل آورده و ضمن ايجاد اشتغال مولد, از خروج ميليون ها دلار ارز جهت واردات چوب و فرآورده های چوب جلوگيری می نمايد. درختان صنوبـــر در مقايسه با گونه های جنگلی از دوره بهره برداری کوتاه تر(بسته به بازار مصرف 15-10 سال حتی 10-5 سال) دارند و با توجه به دامنه وسيع ژنتيکی و نرمش اکولوژيکی زياد و بواسطه دو پايه بودن و عمل هيبريداسيون در جنس صنوبر امکان گسترش و انتخاب ارقام با توليد بيشتر مناسب برای هر منطقه وجود دارد و امروزه در اکثر کشورهای دنيا اقدام به کشت درختان سريع الرشد (سوزنی برگ و پهن برگ) متناسب با شرايط هر منطقه و از آن جمله صنوبر نموده اند. به همين منظور کميته ملی صنوبر در سال 1942 ميلادی (1321 هجری شمسی) در کشور فرانسه تشکيل گرديد و کشورهای اروپايی در سال 1947 در پاريس در باره تأسيس کميسيون بين المللی صنوبر تصميم گرفته و در سال 1948 اين کميسيون وابسته به F.A.O در ايتاليا تشکيل گرديد و هر سال در کشورهای مختلف تشکيل می گردد و ايران در سال 1955 به طور رسمی به عضويت اين کميسيون در آمده و برنامه های تحقيقاتی و آزمايشات صنوبر در ايران نيز از سال 1336 شروع گرديد (ميردامادی 1348) و کلن های مختلف صنوبر در ايستگاه های نوشهر, صفرابسته و البرز کرج در قالب خزانه های سلکسيون مورد بررسی قرار گرفت و با تأسيس سازمان جنگل ها و مراتع در سال 1347 فعاليت تحقيقاتی در خصوص صنوبر به اين موسسه تحويل گرديد و دستورالعمل تحقيقات صنوبر (نشريه شماره 37 ،1363) جهت برنامه ريزی و هدفمند نمودن تحقيقات صنوبر تهيه و اجرا گرديد. بطوريکه امروزه در اکثر استان های صنوبر خيز برنامه های سلکسيون و سازگاری ارقام انجام گرفته و زمينه برای اجرای طرح های به زراعی آماده شده است. وضعيت صنوبرکاری در استان مرکزی کشت صنوبر در عرصه های مستعد استان که مناطق وسيعی را بخود اختصاص می دهد از دير باز رواج داشته است. وجود رودخانه ها, چشمه ها و نهرهای دايمی در مناطق کوهستانی استان شرايط ايده آل را مهيا و زمينه استقبال روستائيان و کشاورزان را جهت کشت و زرع صنوبر در حاشيه رودخانه ها و مزارع فراهم نموده است. عمده صنوبر کاری های استان در حاشيه رودخانه قره چای از پل دوآب تا انتهای دشت شراء قرار دارند. بطوريکه در سرتاسر رودخانه مذکور ارقام و گونه های مختلفی از صنوبر بصورت متراکم و يا پراکنده کشت گرديده است. در مناطق ديگر استان نظير ساوه, خمين, سربند, فراهان و تفرش نيز کشت صنوبر در حاشيه رودخانه ها و مزارع مرسوم می باشد و بعنوان منبع درآمد و سرمايه ای که در مواقع ضروری و نياز به کمک روستائيان می آيد و رفع نيازهای چوبی جهت مصارف مختلف روستايی و شهری بکار مــــی رود. گونه های مختلف صنوبر بومی در استان عبارتند از : 1- Populus nigraPopulus alba P.euphraticaP.euramericanaP.nigraP.euramericana,p.deltoidesP.nigraP.alba وارد و آزمايشات سلکسيون و سازگاری و انتخاب ارقام در کنار 19 کلن بومی انجام داده است. بنابر مطالعات انجام گرفته توسط دفتر فنی صنايع چوب سازمان جنگل ها و مراتع(صنوبر های ايران – 1376) سطح صنوبرکاری های کشور تقريباً 150000 هکتار برآورد گرديده است که حدود 8470 هکتار آن (6274 هکتار متمرکز و 2196 هکتار غير متمرکز) در استان مرکزی قرار دارد. استان مرکزی 6/5 درصد صنوبرکاری کشور را شامل می گردد و از اين لحاظ در مقام هفتم کشور قرار دارد. ميانگين موجودی سرپای صنوبرکاری های استان 7/72 متر مکعب در هکتار بوده و به همراه استان لرستان کمترين ميزان موجود سرپای صنوبر را دارا می باشد, ضمن اينکه استان های آذربايجان غربی, اصفهان و تهران و مازندران که از ارقام پربازده استفاده نموده اند و تحقيقات صنوبر در آنها سابقه طولانی دارد, موجودی سرپا صنوبر در حد بالا و بيشتر از 400 متر مکعب در هکتار می باشد. ميزان رويش ساليانه صنوبر در استان مرکزی 15-10 (ميانگين 5/12) متر مکعب در سال برآورد گرديده است که نسبت به ميانگين کشور 25-20 و در دنيا 60-45 متر مکعب در هکتار در سال سطح بسيار پائينی قرار دارد. ميزان موجودی کل سرپای صنوبرستان هــــای استان (متمرکز و غير متمرکز) 615688 متر مکعب می باشد. ميزان رويش کل ساليانه صنوبرکاری های استان 105875 متر مکعب در سال می باشد که با توجه به مصرف سرانه4/0 متر مکعب جهت هر نفر و جهت 2/1 ميليون نفر (سرشماری نفوس و مسکن 1375) نياز چوبی استان 480000 متر مکعب در سال می باشد (ميانگين مصرف سرانه چوب در دنيا 68/0 متر مکعب می باشد) . در واقع بيش از 380000 متر مکعب کمبود چوب در استان وجود دارد که عمدتاً وارد می گردد. بطورکلی وجود ارقام با توليد کم , کشت و داشت سنتی صنوبر و عدم وجود صنايع مصرف کننده در استان از معضلات صنوبرکارهای استان بوده که نياز به تحقيقات و ترويج نتايج پژوهشی در اين خصوص و جهت حفظ و احياء و توسعه صنوبرکاری های استان و درآمدزايی و ايجاد اشتغال ضروری می باشد.وضعيت تحقيقات صنوبر و تأثير آن در استان مرکزیمرکز تحقيقات استان مرکزی از سال 1372 با طرح جمع آوری و بررسی کلن های بومی و غير بومی صنوبر مراحل اوليه پژوهش صنوبر يعنی سلکسيون در خزانه های آزمايشی را با 52 کلن صنوبر طی 5 سال آغاز نمود که با توجه به پارامترهای متعدد (قطر, ارتفاع, يکنواختی رشد, حساسيت به آفات و بيماريها, درصد جوانه زنی, درصد زنده مانی و ...) در خزانه , 35 کلن جهت بررسی سازگاری انتخاب گرديدند (گودرزی 1378) . در طی مرحله سازگاری(پوپولتوم مقايسه ای) 35 کلن (21 کلن تاج بسته و 14 کلن تاج باز) از گونه های P.deltoides ,P.alba ,P. nigraP.euramericana طی 9 سال مورد بررسی قرار گرفتند که کلن های ذيل حداکثر توليد را داشتند (گودرزی 1386) :الف – ارقام تاج بسته:1- کلن P.nigra.56.72P.nigra.72.19 P.nigra.72.5 P.nigra 47.40 P.nigra betulifolia P.nigra.56.75 با توليد 93/20 متر مکعب در هکتار در سال با منشاء ترکيهب – ارقام تاج باز:1- کلن. P.euramericana vernim3/ha/yearP.euramericanam3/ha/yearP.euramericana I- 214 با توليد 58/13 با منشاء دورگر ايتاليا3-کلن با توليد 2/15 با منشاء دورگه 2- کلن با توليد 45/19 6-کلن با توليد 23/25 متر مکعب در هکتار در سال با منشاء ترکيه5-کلن با توليد 08/26 متر مکعب در هکتار در سال با منشاء ايران4-کلن با توليد 12/26 متر مکعب در هکتار در سال با منشاء استان مرکزی3-کلن با توليد 6/28 متر مکعب در هکتار در سال با منشاء استان مرکزی با توليد 54/36 متر مکعب در هکتار در سال با منشاء ترکيه 2-کلن و 3/ha/yearP.deltoides 69.553/ha/year با منشاء آمريکا با توليد 69/12 با منشاء دورگر ايتاليا 4- کلن لذا با توجه به شرايط منطقه و نتايج پژوهش در بين ارقام تاج بسته کلن P.n.56.72P.e.verni. با توليد 45/19 متر مکعب در هکتار در سال جهت توسعه و احياء صنوبرستان های استان معرفی می گردد. نظر به اينکه برنامه زراعت چوب در دستور کار بخش های اجرايی قرار گرفته برنامه ريزی جهت تهيه نهال و توزيع اين کلن ها و کاشت و داشت اصولی می تواند در افزايش توليد در واحد سطح و در نهايت افزايش درآمد کمک نمايد لذا با توجه به ارقام در خصوص وضعيت موجود و در صورت حفظ همين سطح در مراحل اوليه می توان با کاشت اين ارقام افزايش کيفی به شرح ذيل داشته باشيم بطوريکه با کاشت اين کلن ها و توليد 5/36 متر مکعب در هکتار در سال می توان 184% افزايش توليد در همين واحد سطح را داشت (جدول شماره2) بعبارتی 11688600 هزار ريال اختلاف ارزش ريالی چوب توليد در همين سطح می باشد که خود بيانگر لزوم برنامه ريزی در جهت بهسازی صنوبرستان های استان می باشد. با توليد 5/36 متر مکعب در هکتار در سال و از ارقام تاج باز نيز کلن و و مد نظر قرار گرفته است. توسط مرکز تحقيقات کشاورزی و منابع طبيعی استان مرکزی بيش از 33 کلن غير بومی از کلن های نيز توسط اداره کل منابع طبيعی وارد وتوليد نهال و ارائه گرديده است که به علت عدم پژوهش در اين خصوص و عدم تناسب با شرايط اکولوژيکی استان موفق نبوده اند و مجدداً کشت و توسعه کلن های که از گونه های با پراکنش طبيعی استان بوده که در حاشيه رودخانه قره چای (منطقه ساوه و تفرش) و حاشيه رودخانه قمرود (خمين و محلات) پراکنش دارد. اخيرا کلن هايی از گونه غير بومی 3- گونه پده که اکثراً همراه با تبريزی و يا بصورت پراکنده در سطح کمتری از صنوبرستان کاشته شده است. که بصورت متمرکز و نيمه متمرکز در اکثر مناطق استان بعنوان اصلی ترين جوامع صنوبر در مناطق صنوبر خيز استان (دشت شراء, حاشيه رودخانه هندودر, حاشيه رودخانه هفته عمارت به پل دوآب و گل زرد به پل دوآب, رودخانه های مناطق خمين و ساوه و ...) ديده می شود و عموماً تحت عنوان شالک و سمرقندی شناخته می شود. 2- گونه
تهيه شده توسط
غلامرضا گودرزی
در تاريخ
شنبه ۲ آبان ۸۸ ساعت ۰۶:۳۸ |
نظرات (5)
|
